برای پاسخ به این پرسش ها باید به روزهای گذشته نگاه کرد. روزهایی که هنوز حرکت اعتراضی ناراضیان نمودی بیرونی داشت و مردم برای بیان خواسته های اعتراضی خود که روز به روز هم رادیکال تر می شد به خیابان روی آورده بودند. در بیان علل روی آوری مردم به تجمع های اعتراضی علیه حکومت دلایل زیادی مطرح شده است که قصد بازخوانی آنها در این یادداشت نمی باشد. اما اگر به آخرین تجربه موفق از این «زورآزمایی خیابانی» بپردازیم، شاید بتوان تحلیل بهتری از اوضاع کنونی ایران به دست آورد. ۲۵ بهمن آخرین حرکت جدی معترضان بود که البته با استقبال گسترده ای هم مواجه گردید. قطعا یکی از مهمترین دلایل این حضور انبوه دعوتی بود که از جانب رهبران جنبش، موسوی و کروبی، صورت گرفت. دعوتی که برآمده از هوشمندی و زمان سنجی آنها از اتفاقات پیرامونی بود. حرکات اعتراضی مردم تونس و مصر که در نهایت هم به کنار رفتن دیکتاتورهای آن کشورها انجامید، فضا را چنان آماده کرده بود که پتانسیل کشیده شدن اعتراضات به خیابان را در خود می داشت. اصولا به خیابان آمدن مردم بسیار وابسته به میزان تحریک شدگی احساسات آنها دارد. یعنی ممکن است بسیاری از افرادی باشند که حاضر باشند بارها و بارها در خیابان و در مقابل حکومت دست به اعتراض بزنند، اما بنا به دلایلی که کاملا تاثیریافته از شرایط بیرونی است تنها در معدودی از این تجمعات حضور یابند. و البته این آمدن یا نیامدن نشان دهنده میزان نارضایتی آنها از حکومت نمی باشد. تنها برآمده از عاملی تحریک کننده است که این نیروی بالقوه را به فعل می رساند. در زمستان سال گذشته هم دمینوی سقوط دیکتاتورهای عربی آنچنان سرعت گرفته بود که اثرات آن به تمامی کشورهای منطقه و از جمله ایران سرایت کرد. اثراتی که باعث به وجد آمدن مردم و تحریک احساسات انقلابی آنها بر ضد حکومت شبه نظامی ایران شد.

اما عامل دیگری که کمتر بدان پرداخته می شود متغیرهای اقتصادی است که گاها همچون دیگر اتفاقات بیرونی اثراتی آنی بر روی میزان تحریک شدگی احساسات ضدحکومتی می گزارد. عواملی که اتفاقا نمونه های زیادی در تاریخ ایران و جهان دارد که جرقه انقلابات و ناآرامی ها از آنجا زده شده است. شاید معروف ترین آنها بالا رفتن قیمت قند و شکر و نان در زمان های دورتر و در دوره جدیدتر افزایش قیمت بنزین باشد که همچون یک شک باعث تحریک احساسات ضد دولتی در میان توده های اغلب کم در آمدتر جامعه می شود. در نمونه ۲۵ بهمن هم اتفاقا همین عامل نقش پررنگی در به صحنه کشاندن مردم بازی کرد. اگر به یاد آوریم که تنها چند هفته ای از کلید خوردن طرح هدفمندسازی یارانه ها گذشته بود. طرحی که با قطع ناگهانی یارانه ها از کالاهای اساسی شُک بزرگی را به جامعه منتقل کرده بود. اتفاقی که اگرچه باعث نمی شود میزان نارضیاتی مردم از حکومت به یکباره تغییر کند (که این نارضایتی اصولا در طی سالها شکل می گیرد و نه یک شبه) اما در تحریک احساسات ضد حکومتی آنها، به ویژه در مناطق کم درآمدتر، بسیار تعیین کننده است.

نتیجه آنکه، هم عوامل سیاسی-اجتماعی و هم عوامل اقتصادی می توانند موتور محرک جنبش های اعتراضی شوند و اگر هردوی این عامل ها در یک زمان به وقوع بپوندند، از میزان تاثیرپذیری بالاتری هم برخوردار خواهند بود. حال اگر به امروز ایران بازگردیم و شرایط اسفناک اقتصادی و سیاسی را مرور کنیم که جمهوری اسلامی را در موقعیت دشواری قرار داده است، می توان پیش بینی کرد که در صورت یک اقدام موثر و هماهنگ از جانب گروه های مخالف حکومت، احتمال به صحنه آمدن دوباره معترضان به خیابان بسیار بالا می باشد.

پ.ن. در تشریح دلایل کمتر شدن حرکت های خیابانی، این نکته هم به درستی ذکر می شود که میزان این حضور با میزان سرکوب و فشارهای حکومت تناسبی عکس دارد و در واقع یکی از دلایل به سردی گراییدن جنبش فشارهای بسیار شدیدی بوده است که از جانب حکومت بر فعالین سیاسی و مردم عادی وارد کرده است. با قبول این عامل (که خود را در راهپیمایی ۲۲ بهمن ۸۸ به خوبی نشان داد) اما نمی توان تمامی دلایل این خاموش شدن را به عامل سرکوب حکومت خلاصه کرد. کمااینکه بعد از سرکوب خشونت بار معترضان در فردای نماز جمعه آقای خامنه ای، که از خونین ترین روزهای اعتراضات بود، باز هم این اعتراضات به اشکال دیگر ادامه پیدا کرد.

نگاه کنید به این همه سیاهی و خشونت در نوشته ها! هم در معانی و هم در ظاهر. نوشته هایی که هم پر است از تهدیدهای ریز و درشت و ادبیاتی سخیف و هم «نازیبایی» بی اندازه ای را فریاد می کشد. خشونت و تهدید البته مشخصه اصلی گروه های فشار است و در ظاهر انتظاری از آنها نیست که در معانی لطیف باشند و اهل مدارا، که اصولا جنس چنین حمله هایی از هرگونه ملاطفتی مبراست. اما آیا  کسی در آن جماعت نیست که اندک سوادی و یا لااقل سرسوزن ذوق هنری و یا خط خوشی داشته باشد؟ رنگ دیگری در دستشان نیست که همیشه سیاهی را بر دیوارها نقاشی می کنند؟

و در میان همه این حملات هم البته عکسی از رهبر یافت می شود. رهبری معنوی در قامت یک انسان معصوم که به زیبایی کادربندی شده است و نقش پیشوا-امام این جماعت را بر عهده دارد. چون سلطانی که اراذل و اوباشی را در حلقه محافظین خود جای داده است و هر چه زیبایی است از آن اوست و هر چه سیاهی است لایق مخالفینش. مخالفینی که می توانند حتی از نزدیک ترین لایه های هسته مرکزی قدرت بوده اما اندکی از صراط مستقیمی که رهبر برایشان (برایمان) تعیین کرده تخطی کرده اند… عکس خود با ما سخن می گوید.

حالا بهتر است مثال فیلم و سینما و حاتمی کیا را رها کنیم و به زندگی واقعی برگردیم و بحث بی انتهای آزادی. آیا ما به عنوان انسان از آزادی مطلق در بیان نظرات خود برخورداریم؟ آیا آنچه که رفتار می کنیم و آنچه که می اندیشیم لزوما برآمده از ذهن آزاد یک انسان است؟ افزایش دامنه ارتباطات و دوستان چقدر محدودکننده ما در بیان تفکرات ما در مورد رخدادهای گوناگون است؟ برای بسیاری از انسان ها، به خصوص امثال مایی که در جوامع استبدادی بزرگ شده ایم، اولین برداشتی که از آزادی می شود، آزادی حجاب سبک زندگی و در یک کلام آزادی های اجتماعی است و البته در درجه بعدی آزادی بیان و مطبوعات و انتخابات. همه اینها درست است و از مهمترین ابزارهای آزاداندیشی و رسیدن به یک زندگی بهتر است. اما بحث من در اینجا هیچکدام از این آزادی ها نیست. آزادی هایی که عموما دارای معیاری برای سنجش در یک جامعه معین است و «قانون» نشان دهنده حد و مرز آنهاست. قانونی که برآده از ذهنیت قانون گذارها بوده است و قانون گذارهایی که مشروعیت قوانین تصویب شده توسط آنها در یک جامعه دموکراتیک برآمده از رای مردم و آزادی انتخابات است و احترام به قوانینی که در برگزاری یک انتخابات آزاد باید وجود داشته باشد… و همین طور که می بینیم حرکت ما بازهم در محدوده قانون است و تعریف مان از آزادی همان است که از هزارلای بحث های قانونی نصیب مردم یک جامعه می شود.

اما بیاییم فرض کنیم که در جامعه ای زندگی می کنیم که از همه گونه آزادی های اجتماعی و سیاسی برخوردار باشد. نه پلیسی برای محدودکردن وجود داشته باشد و نه شرع و عرفی دست و پایمان را می بندد که چگونه سخن بگوییم و چگونه رفتار کنیم. با این همه آیا در این جامعه فرضی همگان از قدرت آزادی اندیشیدن برخوردارند؟ آیا دیگر مانعی برای فکر کردن یک انسان وجود ندارد؟ آیا در چنین جامعه ای همگان همان طوری هستند که می خواهند باشند؟ یا آنکه رفتارهای ما و گفتارهای ما در مواجهه با یک پدیده بیشتر برای خوب و مقبول نشان دادن خودمان است؟ حتما برای بسیاری از ما پیش آمده است که در یک منظره برای آن چیزی گریبان پاره می کنیم که اصولا ممکن بود در یک شرایط محیطی دیگر در طرف دیگر مناظره قرار می گرفتیم. غذای مورد علاقه، لباس برازنده، فیلمساز محبوب، شهری که برای زندگی انتخاب کرده ایم و اظهارنظرهای اتو کشیده و همراه با ادب و احترام در بسیاری از مواقع نه به آن علت است که به آنها اعتقاد داریم، بلکه انتخاب هایی است که مرزهای گوناگون بر ما تحمیل کرده اند، و اینبار بر خلاف قبل بی هیچ قانون مکتوب و مشخصی. مرزهایی که از دین و ایمان و ملیت در آن نقش دارند تا پدر و مادر و دایره دوستان و آشنایان.

نتیجه آنکه در بسیاری از مواقع آنچه که ما رفتار می کنیم بیشتر برای خوشایند دیگران است (کی؟) تا آنچه واقعا دوست داشتیم انجام دهیم و در یک دنیای مدرن و با گسترش ارتباطات، روز به روز از آزادی های فردی و اندیشیدن بر مبنای فکر خود فاصله می گیریم. و مهمترین عامل در این محدودسازی هم همان تصویری است که خودمان از خودمان به دنیای پیرامون نشان می دهیم. در دنیایی که می خواهیم ما را قهرمان تصور کند مجبور به قهرمان بودن هستیم، و یا لااقل ادای آنها را درمی آوریم. و در دنیایی که می خواهیم ما را بهترین ببیند مجبور به بهترین بودن. و این «بهترین» بودن تنها کاریکاتور بی قواره ای است از آنچه که نه ما واقعا لایقش هستیم و نه دنیا لزوما آنطور می بیند. کاریکاتوری دلقک مآب و محدودشده در مرزهای خویش.

چشم انداز روشنی برای درمان این نابسامانی ها در آینده نزدیک مشاهده نمی شود و چه بسا روزهای سخت بیشتری هم در پیش باشد. روزهایی که با هر تهدیدی از جانب درجه داران ابله بر علیه دنیا، سیاهتر و سیاهتر هم می گردد. اما برای مایی که می خواهیم زندگی کنیم، این نابسامانی ها نباید بهانه ای باشد برای مرثیه خوانی بر بخت و اقبالمان و ترویج احساس شکست و عقب ماندگی. اگر در جایی زندگی می کنیم که باید حواسمان به قیمت دلار باشد و از سر اجبار خرید و فروش ارز را هم در برنامه زندگی مان قرار داده ایم، اما این نباید ما را به بازتولید این فرهنگ مبتلا سازد. مقاومت در مقابل بازتولید این فرهنگ یعنی دوری جستن از تکرار مرثیه های تکراری، یعنی مقاومت در مقابل دلال صفتی با وجود رصد کردن قیمت ها. یعنی درنیافتادن در چرخه معیوب «افزایش قیمت دلار –> پشیمانی از دلارهای خریده نشده». و در یک کلام مقاومت در مقابل هجوم فرهنگ دلال پیشگی.

کاری از مانا نیستانی

اکنون بعد از یک سال شاید بهتر بتوانم تصویری از آنچه واقعا در اینجا وجود دارد شرح دهم. زندگی در شهری که شاید رنگ و بوی همه کلان شهرهای دنیا را دارد و آنچه که می بینی شاید دقیقا برداشتی باشد از آنچه در همه جای دنیا وجود دارد. مدرنیته با همه آن چه که دارد خودش را به اینجا هم تحمیل کرده است. از سبک زندگی مردم گرفته تا ظاهر آدمها و بیلبوردهای تبلیغاتی و رستوران های تقریبا یک شکل. اما آنچه اینجا بیشتر به چشم می آید پررنگ تر بودن روحیه اجتماعی است نسبت به اروپای غربی. اینجایی که اگر مثلا در اتوبوس با مشکلی برخورد کنی هزار و یک پیشنهاد برای حل آن مشکل از آدم های دور و بر دریافت می کنی که البته خیلی هایشان هم به هیچ دردی نمی خورند. اما مهم وجود همین آدمهاست که تورا می بینند. هنوز آدم ها اینجا به ماشین هایی تبدیل نشده اند که بی تفاوتی شان تلخی فردگرایی اغراق شده را بر سرت آوار کند. همان انزوا طلبی و فردگرایی گم شده ای که اتفاقا یکی از انگیزه های من برای فرار از کشوری بود که همه به کارت کار دارند. از دوست و آشنا و فامیل گرفته تا مدرسه و دانشگاه و حکومت. همان که در ایران دمار از روزگارت در می آورد آنقدر که تو را تنها نمی گذارند. آنقدر که به تمام سوراخ های زندگی ات سرک می کشند تا بلکه سوژه ای پیدا شود. اینها بود که مرا می آزرد و جالب اینجاست که بی محلی هم به شکلی دیگر می آزارد. و انگار اینجا؛ لهستان، حد وسطی است میان فردگرایی افراط شده و سرک کشیدن های عذاب آور. اینجاست که اگر پیرزنی سوار بر اتوبوس شود کمتر می بینی جوانی را که بی تفاوت بر صندلی اش تکیه زده و تو در دلت کیف می کنی وقتی اینها را می بینی و اینکه آنچه که خودت دوست داری هنوز آنقدر جهان سومی و نشانه عقب افتادگی نیست!

آدم های اینجا تورا می بینند. تو غریبه ای هستی که برایشان کشف نشده ای. هنوز اینجا آنقدر از نژادهای دیگر پر نشده است که جذابیتِ غریبه تازه وارد برایشان از بین رفته باشد. هنوز اگر فرصتی برایشان مهیا شود با آمدن تو در گوشی پچ پچی می کنند و اگر هم نشد با چشم و ابرو نشانت می دهند. اما این نه نشانی از نژادپرستی دارد و نه آنقدر زیاد است که منکوبت کند. غریبه ای هستی که باید کشف شوی اما آنقدر آزادی هم در عمل داری که با کارهای عجیب و ظاهر نا آشنایت لبخندی بزنند، بی تمسخر، از سر تعجب و گاهی برانگیختگی. اینجا اگر لطفی به تو می شود نه لزوما برآمده از آداب معاشرت و فرهنگ «مودب بودن» است، بلکه مهربانی و دوست داشتنی در آن می بینی که آن را از «احترام به نوع بشر» مجزا می کند. این تو هستی که احترام می بینی، نه به آن دلیل که انسانی، آنطور که در آموزهای حقوق بشری آموزش داده می شود. بلکه از آن رو که انسانی هستی قابل دوست داشتن. اینجا است که تصنعی بودن احترام ها، یا لبخندهای دوربین پسند و مشتری مدارانه کمتر رویش را به تو نشان می دهد. بلکه آنچه هست لبخندی است از سر مهربانی و اگر خشمی است باز هم طبیعی تر، نزدیک تر به احساس های نوع بشر.

شهر قدیم ورشو - لهستان

ورشو شهری است بزرگ. نه آنچنان بی در و پیکر همچون تهران خودمان و نه آنچنان کوچک که بشود بدون اتکا به وسایل نقلیه به مقصد رسید. رودخانه ویستولا چون شاهرگی از میانه شهر می گذرد و شهر را به دو نیمه شرقی و غربی تقسیم می کند. نیمه غربی همانجاست که نازی ها هر آنچه بود و نبود را با خاک یکسان کردند و البته امروز از آنهمه خاکستر خبری نیست. تمیزی بی انداره شهر در این قسمت باورنکردنی است و جان می دهد برای پیاده روی های طولانی. مخصوصا که این شهر پیوند عمیقی دارد با پارک و سبزی و درخت. که البته این حجم انبوه سبزی در نیمه دوم سال رنگ می بازد. پاییز که می آید، آنقدر رنگ در شهر می بینی که تمییز دادنشان از هم نشدنی است. اما شهر از نیمه های پاییز رنگی خاکستری بر خود می گیرد و کمتر می توان نشانی از درخشندگی آفتاب را پیدا کرد. اما تا دلت بخواهد برف است و برف. و اگر بخواهی بدانی چه می گذرد در این شهر و در دل مردمانش باید زمستانهایش را شناخت و سرمای استخوان سوزش را. سوزی که در کلام پیران شهر هم جاری است.

لهستان از نظر سوق الجیشی در منطقه ای قرار دارد که درست در وسط دعوای قدرت بوده. از یک طرف روس ها و پروس ها امانشان را بریده و از دیگر سو ژرمن ها نوازششان کرده اند و این داستان ناز و نوازش ها به کرات تکرار شده است. و این را می توانی در لابلای حرف ها بشنوی اگر کمی گوش تیز کنی. صحبت ها آشناست. گله از عالم و آدم و نواختن بانگ مظلومیت. و همه اینها را اگر با یک سابقه تاریخی از امپراطوری لهستان پیوند بزنی می شود همان که در ایران هم وجود دارد. حسرت خوردن بر یک گذشته پرافتخار و انداختن تقصیرها بر گردنِ گردن کلفت ها. و البته نشانه های بی شماری از این مظلومیت ها و گردن کشی های همسایه در جای جای این شهر.

اصولا ذهن ما توان فکر کردن خارج از یک محدوده مشخصی را ندارد. اما باید توجه داشت که کسی هم واقعا نمی داند حد و مرز این محدوده کجاست. تنها می دانیم که محدوده ای برای اندیشیدن ما انسان ها وجود دارد که البته نه تنها ثابت نیست بلکه طی مرور زمان دستخوش تغییر و تحولات بزرگی هم شده است. تغییراتی که نتیجه منطقی «تکامل» بشر می باشد و مغز انسان هم به عنوان جزئی از این چرخه تکامل خودش را با دنیای پیرامون «وفق» داده است. به دیگر سخن، یک انسان طوری از مغز خود استفاده می کند که در طی هزاران سال زیستن در این دنیا فرا گرفته است.

یکی از واردترین مثال ها در این بحث دیدگاه انسان در مورد پدیده های فوق بشری و یا به عبارت دیگر رمز و رازهایی است که بشر از بدو پیدایشش با آن دست به گریبان بوده. ذهن انسان اولیه آنچنان محدوده باریکی از معلومات را در خود جای داده بود که بیشتر پدیده های طبیعی برای آن از جنس معجزات و اتفاق های خارق العاده بود. در همان دنیا است که نقش جن و پری و خرافات و شیطان به نقطه نهایت خودش می رسد. ذهنی که نمی تواند دلیلی برای کسوف و زلزله و سیل پیدا کند مجبور است دلایلی برای این پدیده های عجیب و غریب بسازد، و رمز و راز بهترین مستمسک برای توجیه این پدیده هاست. و اتفاقا هرچقدر که در دایره تکامل و پیشرفت قرار می گیریم به همان میزان هم از نقش موجودات خیالای اثر کمتری مشاهده می کنیم.

می توان تغییر و تحول در تعریف خدا را هم در همین چرخه به روشنی دید. از آن روزی که دست خدا به عینه در تمام پدیده های طبیعی و مرگ و میر و زایش وجود داشت، تا امروزی که برای بسیاری از این پدیده ها دلایلی وجود دارد که گاها فراموش می کنیم (یا فراموشمان می کند!) نقش موجودی مثل خدا در این میان در چه حد و اندازه ای است. حتی مومن ترین مومن ها هم امروز در مواجهه با خورشید گرفتگی خدا را به یاد نمی آورند. طرفه آنکه نگاتیو سوخته ای به دست می گیرند و از زیبایی های این پدیده «طبیعی» لذت می برند. و همه اینها به خاطر تحولاتی است که در ذهن جستجگر انسان پدید آمده است. تحولانی که باعث می شود انسان پا را از حیطه بسته فکر اجدادش برهاند و به چیزهای جدیدی فکر کند که تا پیش از آن در قلمرو علوم غیبیه بود.

انسان کهن از طرفی وقوع سیل و زلزله را به گردن گناه کاران می اندازد و از طرف دیگر نماز وحشتی هم ضمیمه آن می کند تا مبادا قهر خداوند دوباره بر زمین و گناهکارانش نازل شود. و نکته جالب اینجاست که نه تنها این نتایج اتفاقی نیست، بلکه باید هم به چنین دستاورهایی برسد و باید که چنین چارچوبی را برای خود فراهم کند، وگرنه در دنیایی که هیچ چیز از آن نمی داند «گم» می شود. وسیله ای ندارد برای توجیه انبوهی از ناآگاهی ها و جهالت های خودش. انسان کهن باید خدایی می داشت تا تمام نادانسته های خودش را به گردن این غول شکست ناپذیر بیاندازد تا بلکه آرامشی نصیبش شود.

و این طبیعت شکست ناپذیر نه تنها در توضیح و توجیه پدیده های «طبیعی» عصای دستش می شد بلکه یاری دهنده آن در «اخلاقیات» هم بود. انسان با اخلاق آشناست و این آشنایی به فطرت آن بر می گردد. چه انسانهای عصر کهن و چه انسان امروزی اخلاق را می شناسد. اینکه این انسان آشنا به اخلاق چه مقدار اخلاقی عمل می کند و اینکه تعریف دقیق اخلاق چگونه باید باشد، بحث دیگری است. مهم این است که اخلاق همواره مورد ستایش انسان بوده است، درکش می کند، قدرش می دهد و بر صدرش می نشاند. حالا با مصداق ها و معیارهای مختلف، بسته به زمان و مکان. اما مشکل اخلاق به آنجایی بر می گشت که نمی شد به متر و معیارهای مادی ذهن انسان درهم آمیختش. ذهن سودجو و منفعت طلب انسان نمی توانست تن به اخلاقیاتی بدهد که ممکن بود عرصه را بر آن تنگ کند، مال و اموالش را تقسیم کند و ذره ای از وجود خود را به دیگری ببخشاید. و تناقض اخلاق از همین نقطه آغاز می شود. منطق منفعت طلب در مقابل فطرت ستایش گر اخلاق قرار می گیرد و نمی تواند توجیهی برای آن بیابد. اینجاست که دوباره رمز و راز به شکل جدیدی نمایان می شود. باید دنیایی ساخت که نه تنها اخلاق در آن مقدس و محترم شود، بلکه پاداشی هم نصیب اخلاق گرایان شود. و در چارچوب ذهن محدود بشر چیزی نمی ماند جز حواله دادن آن به دنیایی دیگر، به آینده ای نامعلوم. دوزخی باید باشد تا ستمگران و دزدپیشگان در آتش گناهشان بسوزند، حتی اگر نمی توان انتقام بدی هایشان را در این دنیا به آنها رساند. و بهشتی برای آنهایی که نان خود را قسمت کرده اند در دنیای ناشناخته ای که نتیجه احساسات و فکر کردن های انسان بی جواب به بسیاری از سوالاتش بوده است.

و این تکرار همان امیدی است که انسانِ در جهالت مانده از عدالت موجود در این دنیا طلب می کند. عدالتی که اگر هم نباشد باید در ذهن های ما ساخته شود تا چرخ این دنیا از حرکت باز نایستد، تا بتوان هنوز توجیهی برای آن چیزهایی پیدا کرد که ذهن توان کنار آمدن با آنها را ندارد. باز هم آن نتیجه ای که می خواهی، و دوست داری بگیری، آنچنان سلطه خودش را بر دنیای انسان نشان می دهد که چاره ای نمی ماند جز آنکه تمام چارچوب بندی دنیا را در دایره همان نتیجه دلخواه قرار دهی. و البته این چارچوب آنچنان باید سیالیت داشته باشد که به طور مثال خوبی های بهشت در منتها علیه فاصله با یافته های بشر باشد. چرا که اگر به دنیایی در دسترس و در حیطه ذهن انسان تقلیل یابد، آن وقت نمی تواند توجیه گر همه آن اتفاقاتی باشد که در دنیای مدرن می افتد.

حالا ممکن است سوال شود که این همه فلسفه بافی بنده در این نوشته برای چه بود؟ … خودم هم نمی دانم. شاید تنها واکنشی باشد به آنهایی که هویتی فرا تاریخی و فرا عقلانی برای مغز انسان و دایره دانسته ها و توانایی های آن قائل هستند، بدون آنکه روندِ منطقیِ تکاملِ ذهنِ انسان را در «نتیجه» آنچه ما بدان فکر می کنیم شناسایی کنند، و البته سعی در هرچه بیشتر مروز جلوه دادن انسان و دنیای پیرامونش دارند. غافل از اینکه نادانسته های ما نه لزوما نشانه مرموزی یک پدیده، بلکه تنها نشان دهنده جهل ما از وقایعی است که هنوز در دایره تکامل ذهن انسان نیامده است… پریشان گویی های این نوشته هم البته نشانه ای است از جهل مستمر و مدام اینجانب!

دیدن 15 هزار جمعیتی که آمده بودند تا صحنه جان ستاندن از یک جوان 18 ساله را به تماشا بنشینند ناراحت کننده بود و به واقع می توان تک تک این انسان ها را به دادگاه وجدان عمومی سپرد که مگر چه داشت این صحنه که سراسیمه خود را به قتلگاه رساندید، در آن وقت صبح، که شاهد این انسان کشی باشید؟ اما با این وجود نباید شتاب زده قضاوت کرد و جامعه ایران را با چوب هایی تماما سیاه نواخت. هیچ جایی برای دفاع از آن جمعیت آمیخته به جنون نیست اما نباید به آنجایی رفت که جامعه ایران را یکسره از دست رفته فرض کنیم. در بسیاری از کشورهای دنیا مجازات اعدام حذف شده است و آن چندتایی هم که هنوز به این شیوه به مجازات مجرمان می پردازند، اعدام در ملا عام استثنایی کم نظیر است. اما با فرض اینکه چنین احکامی هنوز در یک کشور دیگر به اجرا درآید، می توان یقین داشت که به احتمال زیاد در آنجا هم ما شاهد چنین استقبال هایی خواهیم بودیم.

اشتیاق دیدن صحنه مرگ یک انسان به دست انسان دیگر انگار در نهان تک تک ما نهفته است و قدمتی به درازای تاریخ دارد. در روزگاران کهن هم به جان انداختن انسان ها تفرجی برای دیگریانی بوده است که گاهی در تالارهای مجلل به تماشا نشسته اند و گاهی در نهان. حتی با کمی اقماض می توان انواع مراسمی که حیوان ها را به جان هم می اندازند هم در همین دسته قرار داد. چه گاوبازهای اسپانیایی که به کریه ترین شکل ممکن یک حیوان را سلاخی می کنند، چه آنجایی که در مکزیک و کلمبیا سگ ها را به جان هم می اندازند. و همه این مراسم ها هم آنقدر تماشاچی دارند که هنوز بازارشان از رونق نیافتاده است. یا چرا راه دور برویم، این همه فیلم ها و تصویرهایی که صحنه مرگ انسان را نشان می دهد، مگر جز این است که بازهم به دنبال بازاری می گردد که مشتریانش شیفته این صحنه ها هستند؟ البته شاید این شیفتگی با لذت و رضایت همراه نباشد و حتی احساسات مخاطب را نیز جریحه دار کند، اما با اینهمه گویی ذات انسان عصر کهن همان ذات انسان متمدن امروز است با کمی تغییر در ظاهر ماجرا.

بازهم تکرار می کنم که قصد توجیه عمل جنون وار شاهدان صحنه اعدام را ندارم و هریک از ما باید به وجود چنین پدیده ای اعتراض کنیم. هدف اما این است که صحنه را آنچنان نشان ندهیم که گویی چیزی از انسانیت در ایران این سالها و در کرج امروز باقی نمانده است.

روز گذشته خبری منتشر شد مبنی بر حرام اعلام کردن خوردن بستنی با روکش طلا توسط دفتر مقام معظم رهبری! کاری به بامزگی این موضوع ندارم که چگونه در میان انواع و اقسام اتفاقات مختلفی که در جامعه می افتد حضرت آقا به چنین موارد خاصی عنایت می فرمایند. بحث اصلی بر سر رواج پدیده هایی شبیه به این می باشد در کشوری که اگر نگوییم کشور فقیری است، لااقل تعداد فقرای جدی آن سر به آسمان می گذارد.

در سال های اخیر طبقه ای در جامعه ایران ظهور کرده است که نه تنها از ثروتی باورنکردنی برخوردارند بلکه طریقه خرج کردن آنها هم قابل ملاحظه  است. بعید به نظر می رسد در نقطه دیگری از جهان هزینه بستنی خوردن یک زوج عاشق به 500 دلار برسد. ظهور این طبقه جدید البته مولود سیاست های غلط جمهوری اسلامی است و احتمالا با ردیابی بسیاری از این ثروتمندان خلق الساعه به ردپایی از مقامات هم خواهیم رسید. اما با همه اینها نمی توان کل ماجرا را به حکومت و آقازاده های منسوب به آن خلاصه کرد. طبقه جدید ثروتمندان ایران همانطور که در گزارش واشنگتن پست آمده، ابایی ندارند که با پورشه شان که با دو برابر قیمت های جهانی خریداری می شود در خیابان های تهران دور دور کنند و در آخر پذیرای بستنی های چندصد هزار تومانی باشند.

هرچند از دید لیبرالی می توان به آزادی این افراد در طریقه زیستشان احترام گذارد اما بدون شک نمی توان در مورد این نوع خودنمایی و این شکل سخیف از شهوت رانی سکوت کرد. نقد اجتماعی چنین رفتارهای زشتی یکی از کارکردهای نهادهای اجتماعی است. کالبد شکافی ولع خرج کردن و خودنمایی در جامعه ای که تعداد گرسنه های آن بنا به آمارهای رسمی به صدها هزار نفر می رسد چیزی جز بیماری جامعه خواب زده نیست. ثروتمندانی که عمده ثروت آنها در اثر ساختارهای بیمار اقتصاد ایران شکل گرفته است نه با استفاده از کار و تولید و احیانا نبوغ و نوآوری. اگر نبوغی هم در این میان وجود داشته، بو کشیدن بر سمت و سوی بادهای موسمی و نزدیکی به مراکز قدرت و ثروت بوده است. اینگونه است که بسیاری از آنها ره صد ساله را در چشم به هم زدنی طی کردند و راهی وادی ثروتمندی شدند. و داستان فرومایگی این طبقه از همین جاست که آغاز می شود. باید در کنار نقد ساختارهای فرسوده و فسادآور جمهوری اسلامی که بستر را برای رواج این قبیل فخر فروشی های مبتذلی آماده می کند، به نقد این طبقه نوظهور هم اهتمام کرد و داستان بستنی های روکش طلا شاید تنها تلنگری باشد.

2. هر چند جنایت های مبارک بی شمار است و غیر قابل بخشش و اگر قرار بر این باشد که لااقل به تلافی همان هشتصد نفری که در میدان تحریر قتل عام شدند ضربه ای بر پیکر نحیفش وارد آید چندان بی راه نیست. و هر چند باید مجازات جنایات های امثال مبارک پایانی عبرت آمیز برای دیگر دیکتاتورها داشته باشد. اما با همه اینها ای کاش مبارک اعدام نشود. ای کاش مجازات سنگینی برایش تعیین نشود. و ای کاش کجدار و مریز این سال های آخر عمر هم در شرم الشیخ زندگی کند. چیزی شبیه زندان خانگی.

شاید یک مقدار زیاد تر از حد انتزاعی بیاید و با شرایط واقعی زندگی ما نخواند اما آن روزی را تجسم کنید که دیکتاتور بعدی منطقه در حال سقوط است. شرایطی شبیه روزهای آخر مبارک و بن علی. و فرض کنیم جناب دیکتاتور در لحظه های آخر مجبور به تصمیم گیری است. ادامه مقاومت تا آخرین قطره خون، همان کاری که به نظر می رسد اسد در حال انجام آن است، یا تسلیم شدن به خواست مردم و احتمالا مجازات و دادگاه و چوبه اعدام.

اگر چنین دوراهه ای برای دیکتاتور متصور شود بدون شک راه مقاومت و کشتار بیشتر را انتخاب می کند. هر چه باشد مرگ با اما و اگر در آینده بهتر است از محاکمه و ذلت و اعدام بی برو و برگرد.

کلاه بر می دارم از سر به نشانه ستودن آن ستاره شهید و آن 12 مردی که اینک در اعتصاب غذا هستند. و می دانم که نه صابر طالب این ستایش بود و نه این 12 نفر. که کار آنها روشن کردن راه است و اعتراض. بنا هم بر آن نیست که ما هم طبق عادت مالوف این روزها، قهرمانانمان را از آسیب رسانیدن بر جانشان بر حذر داریم وقتی آنها خود به اختیار این راه را انتخاب کرده اند.

آنچه مسلم است فقدان صابر ضربه بزرگی است بر جان ناتوان «مبارزه» در این سرزمین. فردی که هرچند می توان او را با همین اعتصاب هم شناخت، اما صابر همه آن چیزی نبود که با «رفتنش» نمایان شد. بزرگ بود و اهل مبارزه و استقامت. ما هم این روزها نیازمند چنین بزرگ هایی هستیم که ترس برایشان بازیچه ایست بی بها.

باید بر آنچه صابر باقی گذلشت تانی کرد. تقلیل دلایل اعتصاب هدی صابر به رابطه احساسی او با مهندس سحابی و هاله همانقدر اشتباه است که فرو کاهیدن از عمق حرکت اعتراضی 12 اعتصاب کننده به شرایط نامطلوب زیستن در زندان های مرگ. هیچکس نیست که از رابطه عاطفی شدید هدی صابر با مهندس سحابی آگاه نباشد که هر که صابر را می شناخت این ویژگی برایش بارز بود. اما صابر را «بیداد» به اعتصاب کشاند، وقتی اعتصابش را بی هیچ درخواستی و تنها به نشانه اعتراض به ظلم و بیداد آغاز کرد، اعتراضی که هاله در روز تشییع سحابی پدر آغاز کرده بود. و این 12 زندانی آزاد نیز به چنین راهی رفته اند. آنها به طور نامحدود لب بر غذا بسته اند بی آنکه خواسته ای داشته باشند. نه که خواسته ای نباشد در نکبتکده اوین، چرا که دادستانی نمی بینند. چرا که مشروعیت زندان بانان و دادستانان را نشانه گرفته اند. اعتراضی نه برای رفع نیازهای زندان، که برای فریاد. برای به خود آوردن جامعه ای که خواب رفته است.

در میان این 12 زندانی نام هایی هستند که هر کدامشان از سویی آمده اند. از مومنی و زید آبادی دانشجو، تا عرب سرخی و قدیانی سازمان مجاهدین. از نزدیکان موسوی و کروبی، تا جوانان نهضت آزادی. و البته عمادالدین باقی، مبارزی که وجودش در این جمع خود گواهی است از شدت فشار و بیداد. فردی که به گواهی نزدیکانش، نه از روی ترس بلکه به خاطر جهان بینی اش، هیچگاه در وادی اعتصاب وارد نمی شد و امروز یکی از سردمداران است.

معنی این اعتراض را باید جدی گرفت. نگرانی از جانشان را، که هست و نفس ها را هم تنگ می کند، باید به فراموشی سپرد. آنان که به اینجا رسیده اند، نگرانی های ما را نمی خواهند. آنان گوش های ما را نشانه گرفته اند نه اشک هایمان را. آنان اگر نگران جانشان بودند، خود به این وادی پا نمی گذاردند تا ما برایشان اشک های انسان دوستانه بریزیم. اعتصاب آنها از جنس «اعتراض» است. همانگونه که صابر شهید برای سحابی نوشت. هم آغوشی رادیکالیزم و عقل. وقتی که پا بر گرده مان گذاشته اند.